Du lịch cộng đồng: ai quản lý, ai hưởng lợi, và các mô hình đã chạy

Khoản 15 Điều 3 Luật Du lịch 2017 định nghĩa du lịch cộng đồng là loại hình du lịch được phát triển trên cơ sở các giá trị văn hóa của cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi. Ba động từ cuối là chỗ phân biệt du lịch cộng đồng với việc một công ty mở khu nghỉ trong làng.

• Quản lý: người trong làng có tiếng nói về việc đón bao nhiêu khách, ở đâu, làm gì. Ở Bản Hồ, Sa Pa, mô hình có Ban quản lý du lịch cộng đồng và quỹ phát triển riêng.
• Tổ chức khai thác: dịch vụ do hộ gia đình, người dân cung cấp. TCVN 13259:2020 yêu cầu người biểu diễn văn nghệ là thành viên cộng đồng.
• Hưởng lợi: tiền ở lại làng. Trà Quế dùng tiền vé cho vệ sinh, bảo vệ, lễ hội; nhưng chính nghiên cứu về làng cũng ghi nhận lợi ích chưa lan tỏa rộng trong cộng đồng.

Ngày 30/10/2024, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ký Quyết định 3222/QĐ-BVHTTDL phê duyệt Đề án Phát triển du lịch cộng đồng tại Việt Nam. Mục tiêu đến 2025 gồm xây dựng, hỗ trợ đầu tư tối thiểu 10 điểm đến du lịch cộng đồng tiêu biểu ở vùng dân tộc thiểu số và miền núi; ít nhất 30% chủ cơ sở được đào tạo quản lý; mỗi điểm có ít nhất một người giao tiếp được một ngoại ngữ; 40 lớp tập huấn; 10% điểm ứng dụng công nghệ thông tin; xây dựng cơ sở dữ liệu và bản đồ số các điểm đã được công nhận.

Tiêu chuẩn TCVN 13259:2020 đặt yêu cầu chất lượng cho từng loại dịch vụ: hướng dẫn, điểm thông tin, tour, ăn uống, lưu trú, vui chơi, biểu diễn, mua sắm, và môi trường – an ninh. Bài tiêu chuẩn du lịch cộng đồng đi qua từng nhóm và chỉ ra chỗ hộ gia đình hay vấp.

Mốc 2025 đã qua. Kết quả thực hiện là số liệu báo cáo của Bộ; tại ngày kiểm, ban biên tập chưa đọc được báo cáo tổng kết, nên trang không viết đạt hay không đạt.

• Khi làng chưa thống nhất. Nếu chỉ vài hộ muốn đón khách và phần còn lại chịu tiếng ồn, rác, xe cộ, mâu thuẫn đến trước tiền.
• Khi không có đường, nước, điện ổn định. Dịch vụ theo TCVN 13259:2020 cần vệ sinh, an toàn, phương án xử lý rủi ro; thiếu những thứ đó, khách đến một lần rồi thôi.
• Khi kỳ vọng thu nhập quá cao. Ngay ở Trà Quế, nơi có danh hiệu quốc tế, phần lớn khách chỉ ở khoảng 30 phút.
• Khi người ngoài nắm phần lớn dịch vụ. Lúc đó mô hình còn tên cộng đồng nhưng không còn đúng định nghĩa trong luật.